Wanneer het hart spreekt

 


Inleiding

 

In dit artikel wordt de betekenis van het hart aan een nadere beschouwing onderworpen. Eerst vanuit de geschiedenis en de fysiologie. Daarna komen de volgende onderwerpen aan de orde:

 

de coherentie van het hart; het hartchakra; de symboliek van het hart en het spirituele hart. Spreuken, illustraties en gedichten zullen de tekst verluchtigen en kracht bijzetten.

 

Wanneer het hart spreekt, stroomt de liefde.’

MG

 

‘Al groeit deze wereld vol doornen,
een liefdevol hart blijft altijd een hof waarin rozen bloeien.’

Rumi

 

 

Geschiedenis van de kennis over het hart 

 

Het hart is voor de Egyptenaren het centrale orgaan waarin het geweten zetelt. Daar wordt alles opgeslagen: de lichte, zuivere en de slechte, zware daden bepalen het gewicht van het mensenhart. Na de dood wordt het hart op een van de schalen van een weegschaal gelegd. Het tegengewicht is de veer van de waarheid die door de godin Ma’at op de tweede schaal van de balans wordt gelegd. Is dit zo licht als een veertje dan kan de overledene direct door naar Osiris die de toegang geeft tot het dodenrijk. Het bezwaarde hart kan rekenen op een zwaardere overgang.



  

Papyrusafbeelding van het wegen van het hart. 

 

Teksten van ongeveer 425 jaar voor Christus, toegeschreven aan Hippocrates, beschrijven het hart als pomp. Aristoteles neemt deze zienswijze over en ziet het hart tevens als bron van geestelijk leven die het innerlijke vuur is van waaruit warmte en licht in de mens aanwezig zijn. Volgens zijn theorie zijn de hersenen daaraan ondergeschikt en kunnen deze zich niet meten met de waarde van het hart. De Griekse wijsgeer Plato beschrijft het hart als een soort van alarmcentrale omdat het sterk op in- en uitwendige prikkels reageert.

Ook Galenus, de grondlegger van de westerse artsenij, wiens denkbeelden 1400 jaar onveranderd blijven, ziet het hart als warmtebron maar hij verplaatst de plek van de ziel van het hart naar de hersenen. Hij ziet in de mens drie pneuma’s die in het lichaam in evenwicht zouden moeten zijn: de levensgeest, de zielengeest en de natuurlijke geest.

 

In de vijftiende eeuw tekent Leonardo da Vinci het hart waarheidsgetrouw na door anatomisch onderzoek te doen. Hij beschrijft het hart als een holle spier die door een slagader wordt gevoed. Hij neemt 4 holten waar, twee boven en twee onder en onderzoekt de wervelingen van het bloed door deze holten. Zijn studies en tekenwerk blijven lang verborgen maar bewijzen nog in deze tijd hun waarde bij het ontwikkelen van kunstkleppen waarin bloedwerveling een belangrijke rol speelt.

 

Vesalius omschrijft in de zestiende eeuw voor het eerst de gehele opbouw van het hart met bloedsomloop, een term die door hem geïntroduceerd wordt.

Hij zweert de theorieën van Galenus af en legt de basis voor onze huidige anatomische wetenschap. Vanaf deze tijd gooit men alle mystiek over het hart als drager van warmte, licht en geweten overboord.

Wanneer later Harvey in de zeventiende eeuw het hart echt ontdoet van alle zielenroerselen is het voor Descartes nog maar een kleine stap om lichaam en geest van elkaar te scheiden.

 

Vanaf die tijd kijkt men enkel naar de fysieke werking van het hart, een motor die door de hersenen wordt bestuurd en alleen te kennen is door ontleden en beschrijven.

 

 

Fysiologisch bekeken: het fysieke hart

 

Het hart ligt in de borstholte tussen de longen met de punt wijzend naar links onder.

Het weegt ongeveer 300 gram, is zo groot als een vuist en rust tegen het borstbeen, het sternum, tegen de linkerlong en onderaan op het middenrif.

Van binnen heeft het hart 4 holten, twee boezems bovenin en twee kamers onderin. De rechterboezem ontvangt het zuurstofarme bloed. Dit gaat via de hartklep naar de rechterkamer en wordt door de sterke spierkracht van het hart naar de longen gepompt. In de longen wordt het bloed zuurstofrijk.  Dit gaat naar de linkerboezem via de klep naar de linkerkamer om met kracht in de slagaders te verdwijnen en rond te stromen door het lichaam. De lichaamskringloop heeft een druk die zeven keer zo groot is als de longkringloop terwijl de hoeveelheid bloed in beide kringlopen hetzelfde is.

Om kamers en boezems heen ligt een dun vlies en daaromheen ligt de grote hartspier. Deze is aan de bovenzijde bij de boezems dun en rond de kamers dik en zeer krachtig.

Het dubbelvlies rond het hart heet het hartzakje waarvan een klein deel onderaan, het fibreuze gedeelte dat het eigenlijke hartzakje is, gevuld is met een beetje vocht dat ervoor zorgt dat het hart kan kloppen in losse gesmeerde vliezen en dat er geen overvulling in het hart plaatsvindt. Tussen de kamers en boezems bevinden zich kleppen die ervoor zorgen dat het bloed voortgestuwd wordt. De kleppen tussen boezems en slagaders verhinderen dat het bloed terug kan vloeien.

 

In de wand van de rechterboezem bevindt zich de sinusknoop waarvan de cellen zich als vanzelf ongeveer eenmaal per minuut samentrekken. Hier komt geen impuls van de hersenen aan te pas, het stimulatiecentrum zit in het hart zelf. Zo kan een hart, dat uit een lichaam verwijderd is, nog enige tijd blijven kloppen tot de daarvoor benodigde voeding op is.

 

Bijzonder is het dat het hart voor zijn werking niet afhankelijk is van een bepaalde voedingsstof. We weten nu dat het hart vruchtensuikers, vetzuren of melkzuren kan verbruiken afhankelijk van wat voorradig is. Daarbij wordt de hartspier gevoed door omliggende kransslagaders die zuurstofrijk bloed aanvoeren zodat het hart optimaal kan werken. Het hart beslaat een half procent van het lichaamsgewicht maar verbruikt wel tien procent van alle energie.

 

Het pompen van het hart gebeurt automatisch, we hoeven er niet over na te denken. Het gaat dag en nacht door en het valt ons pas op als er onregelmatigheid in zit.

De hartslag die we kunnen horen en voelen in polsen en hals ontstaat door de aanspanning van de hartkamers. De tweede zachte tik erachteraan geeft het sluiten van de kleppen weer. De hartfrequentie, het aantal slagen per minuut, varieert per persoon tussen de 60 en 80 slagen. Wanneer we het lichaam belasten door inspanning of stress wordt de choreografie van het verfijnde hartritme meteen aangepast, een wonder op zich. Normaal verwerkt het hart vijf liter bloed per minuut, bij hoge inspanning vijfentwintig.

 

Ieder levend wezen heeft een hart. Er is een duidelijk verband tussen de grootte van het wezen en het aantal hartslagen per minuut. Een hond van 50 kg heeft een hart dat tien keer zo zwaar is als dat van een kat van 5 kg.

De kleine spitsmuis van 30 gram heeft een hartslag van rond de 500 slagen per minuut en leeft ongeveer 18 maanden. Een mens van rond de 80 kg heeft een hartslag van 72 en wordt tegen de 80 jaar oud. Een 5500 kg zware olifant heeft een hart dat 25 keer per minuut slaat terwijl het hart van het grootste zoogdier, de walvis slechts 15 slagen maakt.

Ongewervelde dieren als wormen hebben ook een hart hoewel er geen bloedsomloop is zoals bij de gewervelde dieren.

 

De menselijke hartslag is (net als de ademhaling) gebonden aan de getallen van de sterren 72 x 60 = 4320 slagen per uur. Dit is tweemaal 2160, het aantal jaren dat de zon nodig heeft om door één dierenriemteken te bewegen. Per dag slaat ons hart gemiddeld 4320 x 24 = 102.680 keer.

 

 

Hartcoherentie 
 

Vroeger was men ervan overtuigd dat ons gevoel in het hart zetelde. Paul Broca en met hem velen anderen weten nu dat het gevoel in de hersenen zit, het limbisch systeem. Dit systeem controleert de emoties en de fysiologie van ons lichaam. 

 

Het redeneren geschiedt vanuit de neocortex. Beide breinen, het emotionele en het rationele brein, zijn wel met elkaar verbonden. Ze kunnen elkaar ook beïnvloeden. Bij gevaar bijvoorbeeld kan het emotionele brein al tot een reactie komen vóór de analyse van het rationele brein. Stel dat het rationele brein geen gevaar constateert, dan kan er een signaal naar het emotionele brein gaan, zodat dit rustig wordt.

Het emotionele brein controleert de fysiologie, dus ook het hart reageert hierop. Uit onderzoek blijkt dat het hart voorkennis heeft. Het reageert 4 seconden vóór een gebeurtenis al door een ritmeverandering.

De hartslag versnelt of vertraagt. In deze variatie kan er chaos bestaan, maar ook regelmaat. De mate van regelmaat in de hartvariatie heet hartcoherentie.

 

Uit recent onderzoek is gebleken dat het hart een eigen neuronennet heeft, in staat tot beslissingen, onafhankelijk van de hersenen. Het hart kan zelfs autonoom beslissen en het emotioneel en rationeel brein beïnvloeden.

 

Men kan de hartcoherentie verbeteren, dit betekent verhogen. Het oprecht kunnen ervaren van liefde voor het leven zorgt voor een gezonde hartcoherentie en daarmee voor een gezond lichaam en een gezonde geest. Je kunt de hartcoherentie beïnvloeden door het leiden van je emoties. Psychische en fysiologische manieren van beïnvloeden zijn bijvoorbeeld: positief denken en ritmisch ademhalen.

 

‘Ontroerd zijn is ademhalen met het hart’

Pierre Reverdy

 

Wanneer positief denken niet ondersteund wordt door positieve gevoelens, zullen de positieve gedachten snel verdwijnen. Emotiemanagement gaat verder. Het is positief voelen, daarvoor puttend uit het emotionele geheugen.

 

‘Als ik een groene twijg in mijn hart draag,
zal er een zangvogel op neerstrijken.’

Chinees spreekwoord

 

Er zijn onderzoeken gedaan naar het resultaat van emotiemanagement . Er werden algemene verbeteringen gevonden in de gezondheidstoestand van patiënten met heel verschillende ziektebeelden.

Emotie staat dichter bij de fysiologie dan bij het rationele brein en daarom zal het beïnvloeden van de fysiologie en vooral de hartcoherentie een positief effect hebben op ons emotionele welzijn en als gevolg daarvan ons fysieke welzijn.

 

 

 


Het hartchakra
 

 

Langs de ruggegraat loopt het belangrijkste energiekanaal van ons lichaam: de soeshoemna. Tot nu toe gaan we ervan uit dat er zeven chakra’s zijn. Er zijn er echter meer, maar die hebben we nog niet (of niet meer) ontwikkeld. Elk chakra (energieknooppunt) ontvangt zijn energielading doordat het op één lijn ligt met deze centrale kolom. Het hartchakra bevindt zich hierop als vierde chakra van onder af gezien. Dit energieknooppunt wordt vooral in verband gebracht met liefde.

 

 

 

Liefde werd het eerst geboren;

Zij is onbereikbaar voor de goden,

Voor de geesten, of de mens…

Hoe ver hemel en aarde zich ook uitstrekken,

Hoe ver het water ook reikt,

Hoe hoog het vuur ook brandt,

Toch ben jij groter, liefde!

De wind kan je niet bereiken,

Noch het vuur, noch de zon, noch de maan:

Je bent groter dan dit alles, liefde!

 

 

Atharva Veda  9.2.19

 

 

 

Het symbool dat bij dit chakra hoort is de 12-bladige lotus met stralen die zich naar verschillende richtingen wenden om verbindingen te leggen in de ruimte.
 

Werking

Het chakra werkt op het  hart en op de hartstreek. De hartfuncties en het immuunsysteem worden hierdoor aangestuurd. Het hartchakra heeft invloed op de bloedsomloop en de daarbij behorende bloedbanen.

Liefde, zelfliefde, mededogen met alle zielen zijn kwaliteiten die in dit chakra zetelen. De tastzin hoort hierbij. Vaak gebruiken we de aanraking om onze liefde te laten blijken. Onvoorwaardelijk geven en nemen zijn bijbehorende facetten van het hartchakra. Op dit niveau kunnen we ook emoties als vreugde en pijn en bitterheid ervaren.

Op het niveau van het hartchakra is liefde niet langer objectgebonden. De liefde die we voelen, geldt voor alles wat we tegenkomen, want deze liefde wordt van binnen ervaren als een zijnstoestand. Onze liefde is niet langer gebaseerd op verlangens en begeerten. Hopelijk zijn onze behoeften dan reeds door de kracht van de wil vervuld of getransformeerd.

Liefde op het niveau van het hartchakra wordt gekenmerkd door de vreugdevolle acceptatie van ons leven zoals het is, een intens gevoel van vrede dat ontstaat zodra we niets meer nodig hebben. Het is een stralende kracht die het gevolg is van innerlijke harmonie.

 

Het element dat bij dit chakra hoort, is lucht: wind, adem, ziel, geest, levensenergie, levenskracht, inspiratie.

 

 

‘Lucht eens wat vaker je hart.’

Loesje

 

Lucht representeert vrijheid, zoals van een vogel in zijn vlucht. Openheid en frisheid, zoals bij het luchten van een kamer. Lichtheid, eenvoud en zachtheid.

Lucht veronderstelt ruimte en een zekere mate van leegte.

 

Evenwicht

Het ontwikkelen van het hartchakra houdt in dat we in de stroom van de liefde komen. Dat betekent dat we een deel van onze individualiteit op zullen geven. Het loslaten van het ego doet een gevoel van bevrijding ontstaan, we ervaren eenwording en bewustzijnsverruiming.

Belangrijk is wel dat we het contact met de aarde niet verliezen: de grond waarin we geworteld staan om hartstocht en wil te laten meewerken in het licht van de Wil van het Universum. Het is goed aanwezig te blijven in het hier en nu. Want wanneer we onszelf verliezen, onszelf leeg geven, raken we uit het evenwicht. Zolang we hier in deze vorm op aarde zijn, zullen we met dit gegeven steeds bezig zijn. Harmonie en balans vinden in het hier en nu, vanuit een liefdevolle verbinding met onszelf en onze medemens.

 

‘Ik ben nergens zeker van behalve van de affecties van het hart
en de waarheid van de verbeelding.’

J. Keats

 

 

 

De symboliek van het hart 

 

Als wij hartjes tekenen hebben ze geen natuurgetrouwe vorm.

Waar in het oude Egypte het hart geassocieerd wordt met intelligentie, wijsheid en gevoel en men het hart afbeeldt als een kruik, kent men het hart hier in algemene zin meer als de zetel der liefde. Vanaf de twaalfde eeuw wordt het hart onderwerp van gedichten en liederen als metafoor voor wereldse maar ook voor religieuze, vererende liefde en daarboven van de hogere, onpersoonlijke liefde. Als de monnik Otfried van Weisenburg rond 800 de doodsklacht van Maria Magdalana beschrijft bij het graf van Christus (Evangeliënharmonie) gaat het om haar hart dat zij aan Christus verloren heeft en doet de zinsnede ‘Herz und Schmerz’ zijn intrede. Liefdeslijden en hartenpijn zijn gekoppeld. Mechtild von Magdeburg introduceert in de dertiende eeuw de Heilig-hart-van-Jezus-verering, die niet meer verdwijnt.

 

 

‘In die momenten glanst oog in oog,
vloeit geest in geest, grijpt hand in hand,
spreekt mond tot mond en groeit hart to hart.’

Mechtild von Magdeburg

 

Dante offert in die tijd zijn hart aan Beatrice die hem inspireert tot de hogere liefde.

 

‘De ziel van het leven die haar woning heeft
in de geheimste kamer van het hart..’

Dante



 

 

Giotto schildert in 1306 zijn fresco van Caritas
die een vruchtvormig hart aanbiedt aan God.

 

 

Het symbool dat wij kennen is pas in de veertiende eeuw in het westen ontstaan, met de inkeping bovenin maar aanvankelijk zonder de scherpe punt onderaan.

 

 

 

Manuscript van Christine de Pisan (ca 1400)

Een van de eerste vrouwelijke schrijfsters.

Hartjes met ronde onderkanten.

 

Wellicht is de puntvorm die in de zestiende eeuw ontstaat, ontleend aan de vorm van bladeren uit de natuur zoals die van de akkerwinde en de linde.

Deze hartvorm begint een zelfstandig bestaan, wordt los van de mens afgebeeld bijvoorbeeld van de ene mens die de ander een in de hand gedragen hart aanbiedt. Het lijdende hart wordt door de (liefdes)pijl doorboord, het vlammend hart brandt van liefde voor God en het gebroken hart is letterlijk in tweeën gescheurd.

Het bekende valentijnshart is vanaf die tijd niet meer weg te denken uit illustraties, schilderijen en drukwerk.

Pas in de twintigste eeuw wordt het anatomisch correcte hart weer afgebeeld, het informatietijdperk is aangebroken en een ieder heeft toegang tot afbeeldingen en waarheidsgetrouwe beelden.

 

Hartentaal

 

In het voorgaande hebben we een aantal spreuken weergegeven die met het hart te maken hebben. Deze leggen direct de verbinding met het emotionele hart.

Alle gevoelens die we hebben, werken direct op de hormoonspiegel en het zenuwstelsel, er worden andere stofjes afgescheiden en meteen begint het hart sneller te werken.

Bij mensen kan letterlijk een gebroken hart geconstateerd worden, de hartspier is dan sterk verzwakt na een emotionele schok. Bij deze hartenpijn, hoewel lijkend op een infarct, is er geen enkele vernauwing zichtbaar. Het komt meestal bij vrouwen voor bijvoorbeeld na de dood van een kind of van iemand anders die dichtbij staat. Er is zelfs een geval bekend van iemand die zich een gebroken hart schrok van de surpriseparty die haar bereid was voor haar verjaardag.

 

 

Het zijn de open harten die het bloedigst gewond worden in de levenszwerftocht.

Maar het zijn ook de open harten, die het eerst ervaren
dat het waarachtig waardevolle in hen,
het spontane vrije leven, onaantastbaar is.

Frida de Clerq-Zubli

 

 

Muziek is een andere taal die het hart direct raakt. De hartslag reageert meteen op de verschillende ritmen en klanken.

Meditatie, slaap en luisteren naar rustgevende muziek laten de hartslag tot rust komen, het hele ritme in de mens vertraagt.

De maat van muziek is verbonden met de hartslag sinds de musicus Johann Joachim Quantz (1697) een manier vond om de tempi vast te stellen voor verschillende soorten composities. Hij stelde voor de hartslag van de mens als graadmeter te nemen. Het adagio zou voortaan op iedere achtste noot samenvallen met een polsslag. (Voor die tijd was de componist meestentijds zelf aanwezig bij een uitvoering, wanneer hij ontbrak kon het orkest een stuk geheel anders interpreteren door het tempo te veranderen.)

 

Muziek

 

 

In trillingen van snaren

Raken uitersten elkaar

In golven van klanken

Worden zij een glimmend paar

Zij buigen het hoofd

In nederigheid en

Smelten willoos samen

De helende klanken

Nu eens fel

Dan weer zacht

Voeren naar binnen

Ontroeren

Raken

Het innerlijk kind

Muziek geeft

In plaats van neemt

Leeft en verbindt

 

 

Marian Gilissen

 

 

 


 
chansons d'amour 1460-1476

 

 

Het spirituele hart 

 

In deze tijd komen we weer terug op de betekenis van het hart zoals we die in vroeger tijden hebben ervaren en geformuleerd: het hart is meer dan een orgaan, en niet los te zien van ons diepste wezen.

Het is de zetel van de ziel en onze verbinding met het Goddelijke. Het is het centrum van ons wezen, het middelste van drie gebieden.

Het onderste gebied heeft als kern de voortplantingsorganen, de voortzetting van het fysieke leven, het innerlijk vuur dat gericht is op de vorm en de omtrek, onze leefwereld. Deze kern wordt in de alchemie verbeeld door een bloem, een staf, een hand of een beker.

Het bovenste gebied ligt in het hoofd waar zich de bruidskamer bevindt temidden van ons brein. Het brein weet van het wezen van de geest en is zich bewust van hartenzaken en gericht op het hartcentrum. Via intelligentie, hoofdwijsheid, kunnen we leren over het goede. Dit wordt in de alchemie verbeeld door een open oog.

Het echte centrum van ons zijn is het hart, waar zich volgens de esoterici het wezen der mens bevindt, in de top van de rechter hartkamer. Dit centrum is superieur aan de andere twee gebieden. In het hart zetelt wijsheid, schoonheid, de kracht van begrip en mededogen en vooral liefde. Dit kan ons hart maken tot de centrale zon die ons leven verlicht. Oude teksten spreken van zeven harten in het brein en zeven breinen in het hart.

 

‘Niet de aarde maar de zon is het centrum van ons zonnestelsel.

In ons hart woont het zonnebeginsel

dat weer verbonden moet worden met de Zon der Zonnen’.
Giordano Bruno

  



Robert Fludd, microcosmos, macrocosmosafbeelding
waar hart en zon op dezelfde cirkel zijn afgebeeld.

 

 

 

‘Het licht van de natuur is de quinta essentia,

door de schepper geëxtraheerd uit de vier elementen,
en woont in ons hart.

Het hart is de zon in de microcosmos.

Het enige lichaam dat ons vrede en gezondheid geeft,
is het lichtlichaam.

Zo lang de mens eet van het fruit van goed en kwaad
zal hij steeds verder vallen.

Eet van de Al-wil, de Al-liefde en de Al-wijsheid.

Dan kun je het lichtkleed aantrekken.

De Christus, de steen der wijsheid, de roos van het hart

woont in de top van de rechter hartkamer.

In het hart is zo het geheim van onze hoge afkomst verborgen,

daar ligt de vonk, het extract van onze lichtessentie,
onze roos des harten’.

Paracelsus

 

 

Marcel Messing schrijft in zijn boekje Van levensboom tot kruis:

 ‘In de mysterietaal wordt het hart als woonplaats van het ongrondelijke, het goddelijke gezien.’ “Brahman leeft in de holte van het hart”, zegt de Moendaka oepanishad.

In het hart klinkt het eeuwige AUM, de goddelijke oerklank van de schepping. In de joodse mysterietaal wordt het de kribbe van Bethlehem genoemd. Bethlehem betekent huis van het brood. Het is de plaats van waaruit het geestelijke brood, het manna of prana, het gehele lichaam voedt. In de esoterische wetenschappen wordt gesproken van de zeven etherische holtes in het hart, die bij de meeste mensen nog ‘verzegeld’ zijn.

Bij de godgerealiseerde mens stralen er zeven scheppingsstralen doorheen. Iedere straal correspondeert met een kleur van de regenboog en een spiritueel vermogen.’

 

Wie diep in het hart kijkt, leert het eigen wezen kennen.
En wie het wezen kent, kent de hemelen.’

Mencius

 

Ons hart kan zich ontwikkelen door liefde in de praktijk te brengen. We kunnen ons concentreren op het lichtende pad van meebewegen met en dienstbaar zijn aan het grote geheel. Het kan ons brengen van individueel naar groepsbewustzijn naar het Ene bewustzijn. Richten we ons op het pad van wat het hart begeert, dan zal het hogere pad voor ons verborgen blijven. Het pad van begeerte, zelfs naar geluk en liefde, leidt ons enkel tot het pad zelf. Het hart van het hogere pad is een onpersoonlijke vorm van licht en liefde. De straling van dit licht zal klaarheid brengen en licht om zich heen verspreiden. Uiteindelijk zijn het lagere en hogere pad één. Beide bewandelen de weg van de ziel naar het Ene.

 

‘Ziet, dan gloeien lichtvensters open,
waar de mens zich een woon verkoos.
En mijn hart is plotseling volgeloopen van een liefde,
vreemd en mateloos.’

J. C. Bloem

 


 

‘t Schrijverscollectief

 

 

 

Bronnen:
 

Het menselijk lichaam, Könemann,  ISBN 3-8290-2112-7


Quarks & co, WDR fernsehen 2008


Het Hart, Teylers museum Haarlem, Snoeck  ISBN 90-5349-507-X


Prisma van de symbolen, H. Biederman,  ISBN 90-274-2492-6


Ik geef je mijn hart, Happinez, Terra, ISBN  978-90-5897-532-4

 

Traditional symbols, J.C.Cooper, Thames and Hudson,  ISBN 0-500-25125-9   

 

 

Van levensboom tot kruis, M. Messing, Ankh Hermes,  ISBN 90-202-0066-6 

 

 

Sun, moon and earth, Robin Heath, Wooden books,  ISBN 0-8027-1381-5 

 

 

Vorm is leegte, leegte is vorm, Tich Nhat Hanh, Ashoka,  ISBN 90-5670-050-2 

 

 

Alice A.Bailey, Het licht van de ziel, Mirananda,  ISBN 90-6271-595-8

 

Chakra werkboek _ het chakrasysteem als sleutel tot kennis en geestelijke groei _ , Anodea Judith,  ISBN 90-230-0679-8

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.