Voorbij het reptiele brein 
naar
bewust zijn


In ons hoofd spelen de reptiele hersenen een belangrijke rol in de automatische reacties op gebeurtenissen. Zij bepalen of we vechten, vluchten of aan de grond genageld blijven staan, daar komt geen emotie of nadenken aan te pas. Wanneer we ons bewust worden kunnen andere hersendelen beter gaan samenwerken met dit hersendeel, waardoor gekozen kan worden voor handelen vanuit gevoel en intuïtie in plaats van handelen door de onnadenkende automatische piloot. Wanneer je in de gaten hebt wat jouw reptiele reacties zijn en hoe ze werken kun je ze in jezelf aanpakken. Dat vereist oefening. Het is de moeite meer dan waard omdat dit dé weg is naar een nieuwe rustige binnenwereld waardoor je tevens een steentje bijdraagt aan een betere buitenwereld.

Wetenschappers beweren dat het reptiele hersendeel het centrum is van ons zenuwstelsel.
Hier zetelt de basis van het menselijk gedrag met primitieve reacties als de behoefte tot controle, macht, bezitsdrang en territoriumdrift. Uit deze eigenschappen komen de huidige sociale hiërarchische systemen voort. Overlevingsdrang en competitie zijn dé sleutelwoorden van dit ‘a-sociale’ brein en daarvoor wil het liegen en bedriegen.
Dit deel van de hersenen heeft geen connectie met gevoelens, intuïtie of het hogere, de bron in onszelf. Carl Sagan, de kosmoloog schreef in zijn boek De draken van Eden: ‘Het heeft geen enkele zin het reptiele deel van de menselijke natuur te negeren. Vooral het bestuderen van ons rituele en hiërarchische gedrag kan ons helpen de mens in diepste wezen te begrijpen’.(1)

Het reptiele hersendeel is evolutionair gezien het oudste deel van het menselijk brein en bestaat uit het verlengde (ruggen)merg, de hersenstam en de kleine hersenen met als onderdelen de thalamus of amygdala en de brug of pons. (Uitleg en plaatjes)

Vechten of vluchten 

Dit deel van de hersenen ‘scant’ continue de informatie die de omliggende hersenen ontvangen op mogelijk gevaar en heeft de benodigde reactie daarop direct voorhanden. Als dit breindeel denkt iets te kunnen winnen zal de vechtreactie op de voorgrond treden. Bij inschatting van verlies wordt de vluchtreactie geactiveerd. Een derde mogelijkheid is het aan de grond genageld staan, over je heen laten komen wat er gebeurt.
Wordt het reptiele hersendeel plotseling geactiveerd dan gaat het over alle andere hersenactiviteiten heen omdat het overleven in het geding is. In minder dan één seconde gaat het lichaam over van rust naar een alerte, agressieve of defensieve houding. Van een rustige overweging of gedachte is dan geen sprake meer.

Overleven is voor het reptiel in ons gebonden aan status, macht, reputatie, superioriteit, intellectuele kennis, bezit, geslachtsdrift, territoriaal gedrag, agressie, enz. Dit breindeel leert niet van fouten en kan niet voelen of denken. Dat leidt ertoe dat mensen die vanuit overlevingsdrang handelen nieuwe informatie, die niet in hun straatje past, zullen verwerpen. Veranderingen kunnen immers gevaar opleveren en dan moet de plaats in de hiërarchie en de machtsstructuur opnieuw vastgesteld worden. Dat verkleint de 'overlevingskans' in de competitiemaatschappij. Daarom ontlenen we een zogenaamde vorm van veiligheid aan het voortzetten van oude gewoonten en gedachten. We zien dat terug in politiek, religie, wetenschap, opvoeding, scholing en gezondheid. In de vrouwencultuur speelt het ook. Zij die reageren vanuit hun reptiele breindeel meten zichzelf aan anderen in aantrekkelijkheid, kleding, haardracht, versiering enz. Hoe moeilijk is het voor wetenschappers om oude dogma’s te verlaten en een open oog en oor te hebben voor nieuwe, revolutionaire inzichten.

Lichamelijke reacties 

In het reptiele hersendeel worden een groot aantal lichamelijke functies aangestuurd die voelbaar en meetbaar zijn. In een mogelijk competitieve of gevaarlijke situatie reageert allereerst de ademhaling, die wordt hoger en ondieper. Vervolgens reageert de vertering, onze maag kan zich omdraaien, we voelen een knoop in onze maag en in groot gevaar laten we zelfs alles lopen van schrik (scared shittless). Het hormoonsysteem is tijdens dit proces in volle werking. Bloedcirculatie, lichaamswarmte en hartslag veranderen, we gaan zweten en we worden rood in het gezicht. Onze bewegingen veranderen, houding en balans verslechteren. De lichaamstaal spreekt boekdelen. Daar waar we in minder dan één seconde in de stress schieten, duurt het ongeveer twintig minuten om weer terug te keren naar een normale hartslag en temperatuur. De andere breindelen hebben geen enkele kans gekregen om hun inbreng te leveren. 

Wanneer voelen we ons bedreigd?

Keith Miller (2), relatietherapeut beschrijft het volgende:
‘Autoriteiten, koningen, bazen e.d. kunnen een kamer binnen lopen of iemand bij zich roepen en de meeste mensen reageren direct met een kleine of grotere schrikreactie. We ervaren hen als een gevaar ook al kun je goed of redelijk goed met de autoriteit of je baas overweg.
Het gevolg is dat we in de oppositie stappen. We zijn het niet met hem of haar eens en we gaan in de verdediging. Een derde reactie is ontwijkend gedrag, niet zeggen wat je werkelijk denkt of voelt zodat je geen reactie oproept. Sommige mensen krijgen in zo’n geval letterlijk een ‘black out’ en zijn gewoon niet in staat te reageren op welke manier dan ook.’
Wanneer we geconfronteerd worden met iemand die macht of kracht uitstraalt nemen we direct onze plaats in als de pion op het schaakbord, klein en dienstbaar aan de grotere stukken. We gaan buigen en knielen voor die macht. Die macht zet ons in voor zijn gewin, we worden het spreekwoordelijke kanonnenvoer. Miljarden mensen stellen zich ondergeschikt op omdat ze ‘hun plaats weten’. We kijken op naar leiders en autoriteiten die welhaast onaantastbaar lijken door hun aura’s van macht en bezit. Met hun geld lijken ze in staat alles te kunnen kopen, de aantrekkelijkste partners te hebben en ga zo maar door.
De ‘gemiddelde’ mens verkeert in een bijna voortdurende staat van ongerustheid en angst, doodsangst is een van zijn basisangsten. Daarnaast zijn er levensangsten zoals schuldgevoelens, zich beledigd voelen, wrok ervaren en het veroordeeld worden door anderen die het reptiel in ons blijven voeden, zij die hun basis hebben in competitie.

Het reptiele brein is een cultuurbrein en werkt als zodanig
                                     
Een cultuur wordt niet bepaald door 1 persoon maar door een groep en die bewaken gezamenlijk hun ‘cultuur’. De verschillende culturen proberen uit alle macht hun eigen straatje schoon te houden van vreemde invloeden en dat heeft tot gevolg dat ze elkaar naar het leven staan.
De groepsgeest of ‘hivemind’ wordt gestimuleerd door ons gezamenlijke klokkijken, bijv. met zijn allen op dezelfde tijd in de auto naar het werk en allemaal tegelijk aan tafel voor de avondmaaltijd en dat alles om op tijd het journaal van acht uur te kunnen zien.  

Onze samenleving drijft op het reptiele brein

Hoe kan het dat onze samenleving geen keer ten goede kent, de vrede niet kan realiseren, dat eerlijk delen onmogelijk lijkt en er nog altijd standsverschil bij mensen bestaat?
De wereld is momenteel gebaseerd op macht via bezit en geld. De krachten die bovenaan in de hiërarchie staan houden dit zorgvuldig in stand. Dat is helemaal niet zo moeilijk voor hen omdat we ons gedragen als een kudde makke schapen. Op het moment dat een van de schapen zich anders gaat gedragen roept de hele kudde het schaap terug op straffe van uitstoting uit de groep. Uitstoting maakt angstig. Die schrik maakt dat we liever in de ‘veiligheid’ van de kudde blijven. Binnen de kudde krijgen we van de hogere machthebbers een relatieve marge waarbinnen we ons kunnen onderscheiden. Men geeft ons de kans wat rijker te zijn dan een ander, wat intelligenter, wat mooier, zolang we maar geen bedreiging vormen voor hen.

Mensen in het gareel houden is helemaal niet moeilijk, je houdt ze gewoon in een constante staat van stress. Dat begint al erg jong. Kinderen moeten naar school, leren, presteren en examens doen op vele vlakken. Als je iets goed kunt maar je hebt geen diploma dan tel je immers niet mee. De volwassenen worden ook continue druk bezig gehouden met ‘Brood en Spelen’.
Brood, want we moeten ‘de kost’ verdienen, zorgen dat we niet alleen te eten hebben maar ook mooie kleren, een groot huis, een auto enz.
Spelen zijn er te kust en te keur: sportclubs, evenementen voor jong en oud en de dagelijks portie TV met soaps en reclames. Daarbij wordt ons de zo gewenste levensstijl nog eens duidelijk voorgespiegeld. De vele praatprogramma’s met welles-nietes antwoorden geven ons het idee dat we een mening mogen hebben. Een derde en ook belangrijke factor om mensen in het gareel te houden is geloof en ritueel gedrag.
Geloof is zichtbaar in de verschillende religies maar ook de wetenschap stoelt op geloofssystemen en aannames uit het verleden. Daaraan tornen roept afweer op. Geloven staan tegenover elkaar, ieder met eigen rituelen en gedachten over welke weg de enige goede is. 

Het reptiele brein en TV 

Televisie heeft een uitermate grote invloed op dit breindeel.
Skip Largent  schrijft: ‘Alle televisiebeelden en films zijn projecties van het reptiele brein. Zowel films en televisie als games zijn van een droomachtige samenstelling. De hersengolven die opgeroepen worden zijn identiek aan de golven die plaatshebben tijdens onze dromen in de slaap. En raad eens waar die hun oorsprong hebben? Jawel, in de reptiele hersenen (hoewel ook andere hersendelen erbij betrokken zijn). De taal van dit brein is de visuele voorstelling. De communicatie van reptielen gaat immers via visuele, symbolische en associatieve voorstellingen.’

Een avond TV kijken met kennis van de symbolen en associaties die getoond worden is ontluisterend. Het lijkt ontworpen om ons constant te herinneren aan wat we wel en niet mogen en moeten. De herhaling hiervan is de manier om het reptiele brein in ons aan te spreken op ons gedrag. 

Keep you doped with religion and sex and TV
And you think you’re so clever and classless and free
John Lennon, Working Class Hero  

Een voorbeeld: Roken is slecht voor de gezondheid

Campagnes tegen roken op TV. Goed of toch niet?  Martin Lindstrom, schrijver van Buyology  (3) ontdekte dat de campagnes met alle gruwelijke beelden juist omgekeerd werken. Ze stimuleren het brein op de plaats waar het verlangen zetelt en daardoor neemt het verlangen alleen maar toe.
Hij beschrijft de werking van neuromarketing waarin men hersenonderzoek koppelt aan verlangen en koopgedrag. Negentig procent van wat wij kopen gebeurt onbewust. De neuromarketing van nu wil direct inwerken op de hersengebieden die de fabrikanten gestimuleerd willen zien. (Lees ook:  Van verleiden tot kopen, het Aida model) Het verlangen naar bezit als (schijn)veiligheid zetelt, jawel, in het reptiele breindeel.

Voorbij de primitieve reactie

Wanneer we het reptiel in ons leren doorzien kunnen we er mee leren omgaan. De neocortex, waar bewuste beweging en het denken zich bevinden, neemt een reactie eerder over en bouwt andere reacties in van uit een totaal andere houding ten opzichte van de situatie. In onbewuste staat is het reptiele brein oppermachtig en handelt het los gekoppeld van de andere breinen. De psycholoog Williams zegt: ‘Je vlucht niet omdat je bang bent maar je bent bang omdat je vlucht'. Het vluchtgedrag is er eerder (basale reflex), dan de emotie die er op volgt.

De leugen is de wereld al rond voordat de waarheid zijn schoenen aan heeft
Mark Twain

De neocortex, onze grijze massa

De zoogdierhersenen  van mensen zijn veel groter dan die van welke diersoort ook. In deze zogeheten neocortex zetelen de nuances van het gevoelsleven, het leervermogen (via zintuigen en ervaring), geheugen en waakzaamheid. Dit hersendeel schenkt ons de mogelijkheid van vrije keuze: kies ik kruidenthee of toch liever een sapje? Ga ik op de fiets of met de auto? 

Dit hersendeel reageert trager dan het reptiele deel maar geeft ons wel de mogelijkheid impulsen te onderdrukken die tot een ongewenste reactie zouden kunnen leiden. Het herinnert ons aan wat belangrijk is, waar we waarde aan hechten en dat de beslissing die we nemen deze waarden kunnen ondersteunen. Je kunt leren de neocortex voor je te laten werken en in een onzekere situatie niet meteen de automatische piloot over te dragen aan het reptiele deel.

Wijzigingen aanbrengen in het systeem

Als je de regels waaraan het reptiel in jou voldoet leert begrijpen, kun je er wijzigingen in aanbrengen die ervoor zullen zorgen dat je evenwichtiger bent, niet steeds wordt meegesleurd in de golven van beweging en dat je keuzes maakt vanuit diepere waarden.
Omdat het reptiele breindeel slechts 2 mogelijkheden kent, veilig of gevaarlijk, is het van belang dat de veiligheid het overneemt in ons bewustzijn. De rust die daaruit voortvloeit maakt dat er tussen de hersenhelften een goede uitwisseling kan zijn. Er is dan plaats voor verschillende lagen van voelen, creativiteit en open communicatie.

Veiligheid voorop

Reptielen leren alleen door herhaling. Vaak en veel herhalen van nieuwe patronen zal een wezenlijke verandering teweeg brengen. Het heeft geen enkele zin dit deel te negeren of te onderdrukken. Een reptiel zal zich daardoor meer bedreigd voelen, zijn kans afwachten en ingrijpen waar en wanneer het mogelijk is.
Het veranderen van gedrag kan enkel plaatsvinden door nieuwe gedachten, nieuwe gevoelens bewust en veelvuldig toe te laten. Vooral het kijken naar de angsten die het leven domineren is van groot belang. Wanneer we de angsten aankijken en er niet emotioneel in vliegen, iedere keer opnieuw als een situatie of herinnering zich voordoet, zal langzamerhand de angst omgezet worden in vertrouwen. Continue alert zijn op automatische reacties en bewust invoelen van wat er gebeurt. Vervolgens even terug gaan staan en waarnemen wat er gaande is zodat het nieuwe patroon vanuit de neocortex binnen kan komen. Uit de competitie stappen geeft de kans om op een nieuwe, creatieve wijze te handelen en te communiceren met anderen. De energie gaat nu eerder naar de neocortex, de vecht en vluchtreacties nemen af, en de voorhoofdkwabben worden energetisch beter gevoed.

Aandacht, aandacht, aandacht….

Vanuit de visie van het boeddhisme is het al eeuwenlang bekend dat we een nieuwe bewuste houding moeten oefenen voordat deze daadwerkelijk in ons staat als een rots. Het eerste wat gevraagd wordt is waarneming, neem jezelf waar, neem steeds waar wat er in je gebeurt. Verken je geest en krijg in de gaten hoe reacties plaats vinden en welke gevoelens er meespelen. Beoefen de aandacht. Aandacht voor het proces van denken, voor gevoelens die opkomen en verdwijnen, voor het zintuiglijke dat ons contact laat maken met de wereld om ons heen. Ervaar het allemaal zo bewust mogelijk. Voel je ademhaling, hoe je eet, loopt, wat je aanraakt, ruikt, hoort en hoe de seizoenen verlopen. Vertrouw op die waarneming in jezelf, je weet en voelt precies hoe het in elkaar zit. Zie, luister, ruik, proef en raak aan en weet wat het in en met je doet. In de aandacht ligt het leren, voelen en ervaren wat de reptiele hersenen zelf niet kunnen. Ons gevoel van afgescheidenheid is mede veroorzaakt doordat er geen goede verbinding bestaat tussen de hersendelen onderling. Dat is een zware ingreep op het ware menszijn geweest en wijzelf houden dit mede in stand als we niet de moeite nemen dieper en bewuster te gaan ervaren.

Slaan we eenmaal de brug in de hersenen tussen al die delen dan maakt deze samenwerking dat ons leven en handelen kan plaatsvinden vanuit inzicht en mededogen. De betrekkelijkheid van de reptiele eigenschappen (competitie, macht, status enz.) wordt zichtbaar. Het bewustzijn van leven zal geheel veranderen omdat eigenbelang niet langer voorop staat. Delen, gunnen, geven, maakt dat alles goed is. Als IK niets hoef stroomt alles door en rond mij en wordt er voorzien in dat wat nodig is. Het belang van leven en OVERLEVEN neemt af en stroomt mee met het grote geheel waarin alles op zijn tijd mag verschijnen en verdwijnen. Op het moment dat deze bewustwording in de mens plaatsvindt zijn we zoveel meer dan de hersenen, die vulling van het hoofd, die als een soort van ‘interface’ staat tussen ons en het grote geheel waar we deel van uitmaken.

De weg naar vernieuwd bewustzijn en bevrijding ligt open voor ieder van ons.

Weet dat het denken in wezen grondloze leegte is;
Uw denken is ijl zoals lege ruimte-
Leuk of niet, kijk naar uw eigen geest!

Als u niet vasthoudt aan het idee van vernietigende leegte,
Weet dat spontane wijsheid altijd helder geweest is,
Spontaan in zichzelf, zoals de essentie van de zon-
Leuk of niet, kijk naar uw eigen geest!

Weet dat intelligente wijsheid continu is,
Zoals een ononderbroken stroom van een rivier-
Leuk of niet, kijk naar uw eigen geest!

Weet dat het niet zal worden gekend door aan allerlei oorzaken te denken,
Haar beweging vluchtig als briesjes in de lucht-
Leuk of niet, kijk in uw eigen spiegel!

Weet dat wat gebeurt uw eigen waarneming is;
Zoals iets zich voordoet is natuurlijke waarneming, 
Zoals een weerkaatsing in een spiegel-
Leuk of niet, kijk naar uw eigen denken!

Weet dat alle tekenen ter plekke bevrijdt worden,
Uit zichzelf ontstaan, door zichzelf voortgebracht,
Zoals de wolken in de lucht-
Leuk of niet, kijk naar uw eigen geest!... 

Visioen-leegte natuurlijke bevrijding
Is brilliante leegte Lichaam van Waarheid.
Boeddhaschap bereik je niet langs paden-
Vajrasattva wordt gezien in het nu ... 

Als je intuïtief je eigen naakte intelligentie beziet,
Blijkt deze natuurlijke bevrijding door naakte visie extreem diep te zijn.
Onderzoek dus deze realiteit van uw eigen intelligentie. 

Padma Sambava(4)



© Marianne, februari 2011

Noten:
1 Carl Sagan, Draken van Eden, 1984 http://nl.wikipedia.org/wiki/Carl_Sagan
2 Keith Miller: Safety and the Reptilian Brain http://www.ascendedmasters.org/index.php?option=com_content&view=article&id=941:safety-and-the-reptilian-brain-learn-to-keep-your-relationship-out-of-the-mud-&catid=421:the-reptilian-brain&Itemid=165
3 Martin Lindstrom, Buyology  http://www.martinlindstrom.com/
4 Citaat uit: De natuurlijke bevrijding door helder waarnemen, intelligentie identificerend, Uit Essential Tibetan Buddhism door Robert A.F. Thurman, p. 263, ‘The Natural liberation through naked vision, identifying intelligence’ Padma Sambhava  Vertaald door Kathinka Hesselink http://www.katinkahesselink.net/boeddha/waarneming.html   

Bronnen:
David Icke, Human race get off your knees, the lion sleeps no more, David Icke books Ltd 2010
Marcel Messing, Met Boeddha onder de vijgeboom, Ankh Hermes 1992
Hersenanatomie http://www.btsg.nl/infobulletin/dementie/anatomie-hersenen.html
Skipp Largent http://www.paseoart.com/skipsilver/ziusudra/zinvitation/jungfreud/dreamyth.html
Dr. M. Doepp, Learn to switch your brainhttp://wn.com/Learn_to_de-switch_your_brain_and_teach_others__thank_you!
Theo Braam, Ons brein en besluitvorming http://www.menscentraal.nl/ons_brein_en_besluitvorming.html
Psychologische krachten en begrippen, de drie lagen http://www.rijnlandmodel.nl/frames_top_list.htm?ori=http://www.rijnlandmodel.nl/achtergrond/psychologie/psychologische_krachten_drie-lagen_bronnen.htm&code=2
Rene Diekstra, Tussen geest en lichaam http://michmyer1.tripod.com/Wisselwerking.htm
How our reptilian brain interacts with our right and left brain, http://www.2012.com.au/Reptilian_brain2.html www.eruptingmind.com http://www.eruptingmind.com/reptilian-brain-triune-model/
When are consumers the most receptive http://www.neurosciencemarketing.com/blog/articles/when-are-consumers-most-receptive.htm
Neocortex Wikipedia http://nl.wikipedia.org/wiki/Neocortex